Ślązacy z wyboru

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski województwo śląskie stało się wspólnym domem nie tylko jego rdzennych mieszkańców, lecz także wielu przybyszów z innych dzielnic Polski, którzy związali z nim swoje losy.

Zofia Kossak

Zofia Kossak-Szczucka

Zofia Kossak-Szatkowska (primo voto Szczucka) urodziła się 10 sierpnia 1889 r. w Kośminie. Przeżyła piekło rewolucji bolszewickiej. Wspomnienia z tego okres opisała w książce „Pożoga”. Po śmierci męża Stefana Szczuckiego osiadła u rodziców w Górkach Wielkich. W 1925 r. ponownie wyszła za mąż za Zygmunta Szatkowskiego, oficera Wojska Polskiego i historyka wojskowości. W latach 1926–1932 opublikowała szereg utworów tematycznie związanych ze Śląskiem: „Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata”. „Wielcy i mali”. W 1932 r. nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Rój” ukazał się „Nieznany kraj”, opisujący drogę Śląska do Polski. Książka wzbudziła ogromne zainteresowanie w Polsce i w Niemczech, jej tytuł stał się obiegowym określeniem Śląska. Pisarka otrzymała za nią Śląską Nagrodę Literacką w 1932 r. Zofia Kossak w zakończeniu książki „Nieznany kraj” napisała: „Nie decyduje o nim ani miejsce zamieszkania, ani przekonania polityczne czy społeczne, ani przynależność klasowa, ani nawet wspólna mowa. Wszak w powstaniach śląskich zdarzało się, że po polskiej stronie ginęli, walcząc jako ochotnicy, ludzie nieznający innej mowy niż niemiecka! […] Czymże jest poczucie narodowe? […] Wierność po-czuciu narodowemu bywa nieraz poczytywana przez polityków albo doktrynerów za śmieszny romantyzm, za niepraktyczność życiową, lecz przykład Śląska przez sześćset lat wbrew wszelkiej nadziei opierającego się germanizacji, odsłania jej wartość”. Największą sławę przyniosły jej powieści historyczne „Krzyżowcy”, „Król trędowaty”, „Bez oręża”. Po wybuchu drugiej wojny światowej w Warszawie prowadziła działalność konspiracyjną i charytatywną. Była redaktorką „Prawdy” – organu prasowego Frontu Odrodzenia Polski oraz kierowniczką Wydziału Ochrony Człowieka w Społecznej Organizacji Samoobrony. Była współredaktorką pisma podziemnego „Polska Żyje”. W 1942 r., wraz z W. Krahelską powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony wkrótce w Radę Pomocy Żydom „Żegota”. W dniu 27 sierpnia 1943 r. przypadkowo aresztowana i osadzona na Pawiaku. W dniu 5 października 1943 r. została osadzona w KL Auschwitz-Birkenau (nr obozowy 64491), gdzie organizowała odczyty i pogadanki. Rozpoznana i przewieziona ponownie na Pawiak, skazana na karę śmierci. Dzięki znacznej sumie pieniędzy, przekazanej przez podziemie, udało się doprowadzić do jej uwolnienia. Wzięła udział w Powstaniu Warszawskim. Po wojnie zamieszkała w Częstochowie pod przybranym nazwiskiem. Pomimo to, została wezwana do siedziby Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, do Jakuba Bermana, którego rodzinie pisarka pomagała podczas wojny. Berman zalecił jej wyjazd za granicę, ponieważ groziło jej aresztowanie z przyczyn politycznych. W 1945 r. udała się do Londynu, gdzie po latach rozłąki spotkała się z mężem. Małżonkowie pozostali w Anglii, wydzierżawili farmę w Kornwalii i zajęli się hodowlą zwierząt. Dzięki ich zabiegom w Lands End (nad brzegiem Atlantyku) stanął drogowskaz informujący, iż do Górek Wielkich jest 1360 km. Wzgórza, które otaczały jej farmę, pisarka nazywała Czantorią, Równicą, Klimczokiem, a najwyższy pagórek przemianowała na Baranią Górę. Jadąc do pobliskiego miasteczka na zakupy, mówiła, że jedzie do Skoczowa. W 1957 r. Szatkowscy wrócili do Polski i zamieszkali ponownie w Górkach Wielkich. W 1958 r. za-pytana przez redakcję „Głosu Ziemi Cieszyńskiej", co wiąże ją ze Śląskiem Cieszyńskim odpowiedziała: „O, bardzo wiele […] jej bogata przeszłość historyczna, jej wielkie tradycje polskości, charakter jej mieszkańców, ich wrodzone zamiłowania intelektualne [bibliofilstwo], ich zacne serca i otwarte głowy. Do tych przyczyn zewnętrznych dochodzą osobiste: dwadzieścia lat bez mała spędziłam w Górkach Wielkich i to były pracowite, dynamiczne lata. W Górkach napisałam większą część moich prac przedwojennych. W Górkach przeżyłam najtragiczniejsze i najszczęśliwsze chwile mego życia. Tu moją rodzinę i mnie otaczała powszechna życzliwość. Toteż gdy mój Mąż i ja w czasie lat wygnania marzyliśmy o powrocie do Ojczyzny, to jawiła się nam ona przed oczami w postaci widoku oglądanego z okien góreckiego domu.” W 1964 r. podpisała List 34. W 1966 r. odmówiła przyjęcia Nagrody Państwowej I Stopnia. Zmarła 9 kwietnia 1968 r. Pośmiertnie odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. [MW]

Michał Grażyński

Michał Grażyński

Urodził się 12 maja 1890 r. w Gdowie, w Małopolsce. Jego rodzicami byli nauczyciel Michał Kurzydło i Marianna z domu Zastawniak. Po śmierci Marianny w 1893 r., druga żona ojca Antonina doprowadziła do zmiany nazwiska rodziny na „Grażyński”. Po ukończeniu szkoły ludowej w Gdowie, a następnie gimnazjum św. Anny w Krakowie Michał Grażyński rozpoczął w 1909 r. studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, które ukończył w 1914 r., uzyskując tytuł doktora filozofii. W tym samym roku podjął pracę nauczyciela w gimnazjum w Stanisławowie. Po wybuchu pierwszej wojny światowej został zmobilizowany do armii Austro-Węgier. W 1915 r. odniósł ciężkie rany na froncie wschodnim i został odesłany do Krakowa, gdzie studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po zakończeniu wojny wstąpił do Wojska Polskiego. Służył w Oddziale II Sztabu Generalnego, wiążąc się z działalnością wywiadu. W 1920 r. został oddelegowany do Głównego Komitetu Plebiscytowego dla Spisza i Orawy, jednak wobec rezygnacji z plebiscytu w wyniku decyzji podjętych na konferencji w Spa, w sierpniu 1920 r. przeniesiono go na Górny Śląsk do realizacji zadań w POW GŚl. Podczas drugiego powstania śląskiego uczestniczył w walkach jako szef Referatu Organizacyjnego Centrali Wychowania Fizycznego, by następnie objąć funkcję zastępcy szefa sztabu Wydziału Organizacyjno-Mobilizacyjnego w Dowództwie Obrony Plebiscytu. Podczas trzeciego powstania pod pseudonimem „Borelowski”, pełnił funkcję szefa sztabu Grupy Operacyjnej „Wschód”. Pod koniec powstania, wraz z innymi oficerami grupy, dążącymi do mianowania Karola Grzesika naczelnym dowódcą powstania, na rozkaz Wojciecha Korfantego został aresztowany przez oddział por. Roberta Oszka. Wydarzenie to stało się początkiem głębokiego i permanentnego konfliktu Michała Grażyńskiego z Wojciechem Korfantym.

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski w 1922 r., Michał Grażyński wrócił do Krakowa, gdzie ukończył przerwane studia, uzyskując tytuł doktora praw. Kontynuując współpracę z Oddziałem II Sztabu Generalnego zbierał na Śląsku Opolskim informacje o sytuacji mieszkających tam Polaków. W 1924 r. został wiceprzewodniczącym Związku Powstańców Śląskich. Po przewrocie majowym, 28 sierpnia 1926 r. otrzymał z rąk prezydenta RP Ignacego Mościckiego nominację na urząd wojewody śląskiego. Piastując tę funkcję doprowadził m.in. do utworzenia placówek edukacyjnych: Instytutu Pedagogicznego, Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych i Wyższego Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Podejmował także starania o utworzenie pierwszej na Górnym Śląsku uczelni wyższej. Dzięki jego zaangażowaniu utworzono m.in. Muzeum Śląskie, Śląskie Konserwatorium Muzyczne, Instytut Śląski, Bibliotekę Śląską, Instytut Pedagogiczny, Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe, Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych, Śląskie Towarzystwo Literackie, Komitet Wydawnictw Śląskich Polskiej Akademii Umiejętności, Instytut Rzemieślniczo-Przemysłowy, Towarzystwo Przyjaciół Teatru Polskiego, rozgłośnię Polskiego Radia. W swojej polityce dążył do niwelowania wpływów niemieckich i integracji województwa z resztą kraju, kosztem ograniczenia prerogatyw zawartych w Statucie Organicznym. Rezultatem tej polityki był ostry konflikt ze środowiskiem politycznym Wojciecha Korfantego. W latach 1931–1939 Michał Grażyński sprawował funkcję przewodniczącego Związku Harcerstwa Polskiego. W 1937 r. za zasługi na polu utrwalenia polskości na terenie Polskiego Zagłębia otrzymał tytuł Doktora Honoris Causa Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Po wybuchu drugiej wojny światowej został mianowany ministrem propagandy RP, jednak funkcji nie objął, a 17 września opuścił Polskę. W 1940 r., został osadzony w Stacji Zbornej Oficerów Rothesay w Szkocji, będącej w istocie obozem izolacyjnym dla przeciwników gen. Władysława Sikorskiego. Zwolniony w 1942 r. walczył z Niemcami na froncie zachodnim, awansując do stopnia podpułkownika. Po wojnie zamieszkał w Wielkiej Brytanii, po-zostając nieprzejednanym krytykiem komunizmu. W latach 1946–1960 pełnił funkcję przewodniczącego Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami kraju. Michał Grażyński zmarł tragicznie w Londynie 10 grudnia 1965 r., potrącony przez samochód. Jego prochy do dzisiaj spoczywają na cmentarzu Putney Vale w stolicy Wielkiej Brytanii. [red.]

Wróć do strony głównej