One walczyły o polski Śląsk

Obok największych powstańczych bohaterów, wybitnych działaczy Polskiego Komisariatu Plebiscytowego ogromną rolę miały do odegrania śląskie kobiety. Ich rola w zmaganiach z lat 1919–1921 dopiero od niedawna znajduje odpowiednie miejsce w historii.

Powstańczy pociąg sanitarny nr 3. Widoczny m.in. szef sanitarny por. dr Kazimierz Kujawski (w okularach) i dr Maria Rajdzianka (Kujawska) (trzecia od prawej) (NAC 1-H-450)
Maria Kujawska

Urodziła się 5 lipca 1893 r. w Raciborzu. Jej rodzicami byli szewc Wilhelm Raida i Berta, z domu Jendrischek.

W 1915 r., po ukończeniu szkoły średniej rozpoczęła edukację na Uniwersytecie Wrocławskim, na wydziale medycznym. Tam ukształtowała się jej polska tożsamość narodowa. Nauczyła się języka polskiego (którym posługiwała się jej babka) i wstąpiła do tajnej niepodległościowej polskiej organizacji „ZET”. W 1918 r., w wyniku konfliktu z nacjonalistycznie nastawionym profesorem Ottonem Küstnerem, opuściła Uniwersytet Wrocławski. Studia medyczne kontynuowała w Poznaniu i Krakowie, a 15 lipca 1920 r. uzyskała w Warszawie dyplom lekarski. Brała udział w akcji plebiscytowej.

W dniu plebiscytu, 20 marca 1921 r. była lekarzem dyżurnym w siedzibie Polskiego Komisariatu Plebiscytowego. Podczas trzeciego powstania śląskiego niosła pomoc rannym i prowadziła pociąg sanitarny grupy „Wschód” do szpitala w Sosnowcu. Pracowała w szpitalu polowym w Toszku, a następnie w Głównym Szpitalu Wojsk Powstańczych w Mysłowicach, awansując do stopnia porucznika - lekarza. Była jedyną kobietą posiadającą dyplom lekarski biorącą udział w trzecim powstaniu śląskim. 6 sierpnia 1921 roku zawarła związek małżeński z Kazimierzem Kujawskim, z którym miała cztery córki. Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski w 1922 r. zamieszkała w Katowicach i rozpoczęła pracę w przychodni przeciwgruźliczej. W 1931 r. została wybrana wiceprzewodniczącą Towarzystwa Polek.

Maria Kujawska udzielała się także w wielu organizacjach społecznych: była członkiem Zarządu Okręgu Śląskiego PCK, Towarzystwa Walki z Gruźlicą, Towarzystwa Lekarzy Polaków na Śląsku, Związku Gospodarczego Lekarzy Polaków województwa śląskiego i Śląskiej Izby Lekarskiej. Należała do grona założycieli Instytutu Śląskiego. Z ramienia Chrześcijańskiego Narodowego Zjednoczenia Pracy uzyskała mandat posła na Sejm Śląski drugiej i trzeciej kadencji.

W 1936 r. została wybrana do Śląskiej Rady Wojewódzkiej. W swoich poglądach politycznych była zwolenniczką niwelowania różnic pomiędzy województwem śląskim, a resztą kraju. Na gruncie lokalnym popierała program wojewody dr. Michała Grażyńskiego. Za swoje zasługi otrzymała Odznakę Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża drugiego stopnia oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Po wybuchu drugiej wojny światowej przedostała się do Rumunii, następnie objęła kierownictwo domu dla polskich matek z dziećmi („Home Suisse pour les enfants polonais”) w Crikvenicy. Po wkroczeniu Niemców do Dalmacji została wraz z córkami wywieziona do obozu koncentracyjnego dla kobiet w Ravensbrück. Tam pracowała jako lekarka, ratując przed niechybną śmiercią swoje podopieczne. Nazywano ją „Aniołem w Ravensbrück”. Po wyzwoleniu obozu w maju 1945 r. powróciła do Polski do Pszczyny, gdzie jej mąż objął funkcję lekarza powiatowego. Tam kierowała powiatowym ośrodkiem zdrowia. Zorganizowała powiatowy oddział PCK, a na stacji kolejowej w Dziedzicach punkt pomocy dla repatriantów. Maria Kujawska zmarła 23 maja 1948 r. [red.]


Matylda Ogórkówna

Urodziła się 12 kwietnia 1897 r. w Biskupicach (obecnej dzielnicy Zabrza). Jej ojciec działał w polskich organizacjach, za co był wraz z rodziną prześladowany przez Niemców. Matylda ukończyła szkołę ludową w Mikulczycach oraz kursy gospodarstwa domowego i pielęgniarstwa. Od 1915 r. pracowała w Berlinie, m.in. w fabryce amunicji i jako konduktorka. W maju 1919 r, za na -mową brata, powróciła do Mikulczyc i wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Przez kolejne miesiące zajmowała się, pod pseudonimem „Maks”, działalnością wywiadowcza wśród członków Grenzschutzu i wskazywała chętnych do odsprzedaży broni.

W pierwszym powstaniu śląskim brała udział w męskim przebraniu w nieudanej próbie zdobycia koszar 11 Pułku Strzelców Konnych w Tarnowskich Górach. Po upadku powstania, dzięki przygotowaniu pielęgniarskie mu, opiekowała się rannymi w szpitalu w Dziedzicach i obozie w Oświęcimiu. W grudniu 1919 r. wyjechała do Poznania, skąd jako stenotypistka trafiła do obozu w Biedrusku. Po powrocie do Mikulczyc w marcu 1920 r., zatrudniła się w kierowanym przez dr. Bronisława Hagera w Powiatowym Komitecie Plebiscytowym w Zabrzu. Nadal działała w POW GŚl. uczestnicząc w ochranianiu polskich zebrań i wieców plebiscytowych oraz rozklejając plakaty. Prowadząc działalność wywiadowczą wykryła niemiecki skład broni w Zabrzu, który, wobec braku możliwości przejęcia przez POW GŚl. został skonfiskowany przez siły alianckie.

Podczas drugiego powstania śląskiego brała udział w obsadzaniu budynków publicznych w Mikulczycach. Po plebiscycie pracowała w Konsulacie RP w Opolu. Tam, po wybuchu trzeciego powstania, została pobita i znieważona w swoim mieszkaniu przez członków niemieckiej bojówki. Po powrocie z Opola został a skierowana do Dowództwa Podgrupy Cymsa. Była adiutantem drugiego baonu. Po trzech tygodniach poprosiła o skierowanie do oddziałów frontowych. Trafiła do Dowództwa I Dywizji w Sławięcicach. Po trzech dniach przepracowanych w sztabie wyruszyła na front. Z karabinem w ręku walczyła na pierwszej linii w walkach o Zalesie i Lichynię oraz niosła pomoc ranionym powstańcom. Podczas transportu rannego do dowodzonego przez por. Roberta Oszka oddziału marynarzy i samochodu pancernego „Korfanty”, została ranna i dostała się do szpitala w Inowrocławiu. Po leczeniu powróciła do walki, służąc pod rozkazami ks. mjr. Karola Woźniaka.

22 kwietnia 1938 r., jako jedyna kobieta, za udział w powstaniach śląskich została uhonorowana Krzyżem Walecznych przez Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. Matylda Ogórkowa brała czynny udział z karabinem w ręku jako szeregowiec w kompani i była najdzielniejszym szeregowcem w kompanii. W pierwszym powstaniu rzuciła się na grupę Grencszucu, rozbijając takowy. W drugim po-wstaniu została ranną w walce z wrogiem pod Mikulczycami. W trzecim powstaniu rozbiła patrol niemiecki w sile sześciu orgeszów pod Koźlem. W ostatnim ataku pod Górą św. Anny została lekko ranną walcząc z zapałem dalej. Podczas plebiscytu staczała walki uliczne i lokalne godne podziwu – relacjonował we wniosku o odznaczeniowym Matyldy Ogórkównej ppor. Paweł Grabowski.

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski w 1922 r. przeniosła do Katowic. Trzy lata później, w czerwcu 1925 r. wyszła za mąż za kolejarza Karola Zanga z którym miała dwie córki: Małgorzatę i Annę. Do czasu wybuchu II wojny światowej prowadziła bufet na dworcu kolejowym w Chorzowie. Po wkroczeniu Niemców 13 października 1939 r. została aresztowana. Przesłuchiwana przez Gestapo w Bytomiu nie wypierała się swojej polskości. [...] Sprawa karna Zangowej poszła do naczelnego prokuratora Trybunału Ludowego w Ber linie. Jej dalsze losy nie są znane. [red.]

Grupa powstańców. Widoczna m.in. Matylda Ogórkówna (w środku), (Muzeum w Chorzowie)
Uczestnicy balu Koła Towarzyskiego. W pierwszym rzędzie widoczni od lewej m.in. Bogusław Dobrzycki, Helena Grażyńska, Andrzej Bajda, Maria Bajdowa, dr Michał Grażyński, gen. Józef Zając i Tadeusz Saloni. Katowice, lata 30. XX w.
Wróć do strony głównej